W przypadku gdy wynagrodzenie twórcy jest niewspółmiernie niskie w stosunku do korzyści nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy, twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd (to tzw. klauzula bestsellerowa). Roszczenie twórcy o podwyższenie wynagrodzenia reguluje w prawie polskim art. 44 ust. 1 ustawy z 04.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (praut). Przepis ten został znowelizowany z dniem 20 września 2024 r. Przed zmianą przepis stanowił o „rażącej dysproporcji” w stosunku do korzyści nabywcy, co zazwyczaj było trudne do udowodnienia. Obecnie dla wystąpienia z roszczeniem wystarczy „niewspółmierność” wynagrodzenia.
Nowelizacja prawa autorskiego jako implementacja Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/790
Wprowadzenie nowego brzmienia przepisu jest wynikiem implementacji Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/790 (dalej również jako: dyrektywa). W preambule dyrektywy stwierdzono m.in.: „(…) Wynagrodzenie twórców i wykonawców powinno być odpowiednie i proporcjonalne do faktycznej lub potencjalnej wartości majątkowej praw udzielonych w ramach licencji lub praw przeniesionych, biorąc pod uwagę wkład twórcy lub wykonawcy w całość utworu lub innego przedmiotu objętego ochroną oraz wszystkie inne okoliczności sprawy, takie jak praktyki rynkowe lub faktyczna eksploatacja utworu. Kwota ryczałtowa może również stanowić proporcjonalne wynagrodzenie, ale nie powinna być regułą. (…) Państwa członkowskie powinny mieć swobodę wdrażania zasady odpowiedniego i proporcjonalnego wynagrodzenia dzięki różnym istniejącym lub nowo wprowadzonym mechanizmom, które mogą obejmować zbiorowe negocjacje i inne mechanizmy, pod warunkiem że takie mechanizmy są zgodne z obowiązującym prawem Unii (…)”. Preambuła dyrektywy jest niewiążąca, ale może mieć istotny wpływ na wykładnię przepisów krajowych.
Roszczenie o podwyższenie wynagrodzenia (klauzula bestsellerowa) w praktyce
Kiedy można skorzystać z roszczenia?
Gdy łącznie zachodzą następujące przesłanki:
– utwór okazał się sukcesem komercyjnym (np. został bestsellerem książkowym, hitem muzycznym, popularną grą),
a:
– twórca nie przewidział (nie docenił) potencjału własnego utworu i zgodził się na zbyt niskie wynagrodzenie przy przeniesieniu autorskich praw majątkowych albo zgodził się na zbyt niską (także cykliczną) opłatę licencyjną.
Jak dochodzić roszczenia?
– Polubownie – najlepiej zacząć od rozmów i prób renegocjacji umowy – wynegocjowania wyższego wynagrodzenia autorskiego z powołaniem właśnie na wyżej przedstawioną regulację ustawową. Jeżeli ta forma nie przyniesie rezultatów, to należy zastosować:
– Formalne wezwanie – można np. sporządzić i wysłać pismo z żądaniem podwyższenia wynagrodzenia; najlepiej skonstruować takie pismo z pomocą prawnika i wysłać listem poleconym za potwierdzeniem odbioru, aby dysponować dowodem doręczenia pisma stronie przeciwnej. Jeżeli nawet takie wezwanie nie przyniesie oczekiwanego efektu (i nabywca praw albo korzystający z licencji odmówi odpowiedniego zwiększenia wynagrodzenia), to należy zastosować krok ostateczny i wszcząć:
– Postępowanie sądowe – w którym już co do zasady należy skorzystać z pomocy prawnika-specjalisty.
Kto może skorzystać z roszczenia:
– wyłącznie twórca (w tym także współtwórcy) lub jego spadkobierca (ich spadkobiercy).
Z roszczenia przewidzianego art. 44 praut nie mogą korzystać podmioty, które nabyły prawa autorskie i chcą podwyższyć swoje wynagrodzenie.
O co zadbać w pierwszej kolejności?
Każdy zainteresowany wystąpieniem z roszczeniem z art. 44 praut powinien w pierwszej kolejności zebrać odpowiednie dowody, np. dane o przychodach z utworu, raporty finansowe, statystyki sprzedaży. Uzyskanie tych danych i informacji znacznie ułatwia pakiet przepisów ustawy o prawie autorskim [art. 47 i art. 47(1)] wprowadzony w ramach implementacji dyrektywy 2019/790 (zob. poniżej).
Oddzwaniamy w dni robocze w godzinach 9:00 - 17:00.
Informacja o przychodach z korzystania z utworu
Nowelizacja prawa autorskiego wdrażająca dyrektywę 2019/790 art. 47(1) praut przewiduje m.in.:
- „(…) Twórca ma prawo do regularnego otrzymywania od osoby, na którą przeniósł autorskie prawa majątkowe, lub od osoby, której udzielił licencji, aktualnej informacji o przychodach z korzystania ze swojego utworu oraz o wynagrodzeniu należnym w związku z tym korzystaniem, odrębnie dla każdego ze sposobów korzystania. Informacja może być wykorzystana przez twórcę wyłącznie w celu ustalenia wartości majątkowej praw przeniesionych albo stanowiących przedmiot licencji (…)”.
Informacja, o której mowa powyżej powinna być zgodnie z przepisami [art. 47(1) ust. 2 praut] przekazywana z regularnością odpowiednią do rodzaju działalności, w ramach której utwór jest wykorzystywany, nie rzadziej niż raz w roku i nie częściej niż raz na kwartał. Jeżeli obowiązani do udzielenia informacji przenieśli autorskie prawa majątkowe na inną osobę lub udzielili licencji – i w związku z tym nie posiadają pełnych danych o przychodach z korzystania utworu – to powiadamiają o tym fakcie twórcę i udostępniają mu, na jego żądanie, imię i nazwisko lub nazwę oraz miejsce zamieszkania albo siedzibę, adres i adres poczty elektronicznej nabywcy praw lub licencjobiorcy. W przypadku przeniesienia praw autorskich albo zawarcia umowy licencyjnej obowiązek udzielania informacji przechodzi na nabywcę praw albo korzystającego z licencji [art. 47(1) ust. 3 praut].
Obowiązek udzielania informacji może być ograniczony – np. gdy wkład twórczy nie jest znaczący w stosunku do wykorzystywanej całości. W przypadku utworu zbiorowego, zbioru utworów oraz utworu współautorskiego innego niż literacki, publicystyczny, naukowy, muzyczny lub słowno-muzyczny domniemywa się, że wkład twórczy nie jest znaczący w stosunku do wykorzystywanej całości. Gdy zaś chodzi o utwór audiowizualny, domniemanie to nie ma zastosowania do reżysera, operatora obrazu, twórcy adaptacji utworu literackiego, twórcy stworzonych dla utworu audiowizualnego utworów muzycznych lub słowno-muzycznych oraz twórcy scenariusza.
Powołanych przepisów o obowiązku udzielania informacji nie stosuje się do korzystania z utworu odbywającego się na podstawie:
(a) umowy zawartej z organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (np. z ZAiKSem) albo z niezależnym podmiotem zarządzającym (np. Motion Picture Licensing Company Polska Sp. z o.o.);
(b) nieodpłatnej licencji udzielonej przez twórcę ogółowi społeczeństwa;
(c) nabycia praw do utworu pracowniczego – o którym mowa w art. 12 praut, co oznacza, że pracodawca,
którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nie musi informować pracownika o przychodach z korzystania z utworu.
W uzasadnionych przypadkach, jeżeli koszty lub obciążenie administracyjne związane z realizacją obowiązku informacyjnego okazałyby się niewspółmiernie uciążliwe w stosunku do przychodów z korzystania z utworu, wykonanie obowiązku można ograniczyć do informacji o łącznych przychodach z korzystania z utworu oraz o łącznym wynagrodzeniu należnym w związku z tym korzystaniem [art. 47(1) ust. 5 praut].
Prawo twórcy do wynagrodzenia autorskiego – uwagi uniwersalne
Należy zawsze pamiętać o podstawowych zasadach znajdujących zastosowanie do każdego wynagrodzenia autorskiego: jeżeli z umowy nie wynika, że przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia (art. 43 ust. 1 praut), a ponadto wynagrodzenie musi być godziwe i odpowiednie do zakresu udzielonego prawa, charakteru i zakresu korzystania oraz korzyści wynikających z korzystania z utworu (art. 43 ust. 2 praut). Ustawodawca konsekwentnie stoi na straży równowagi pomiędzy wynagrodzeniem twórcy a korzyściami nabywcy; wynagrodzenie ma być proporcjonalne do przychodów z korzystania z dzieła.
Dla przykładu można wskazać, że gdy wynagrodzenie twórcy jest określone procentowo od ceny sprzedaży egzemplarzy utworu, a cena ta ulega podwyższeniu, twórcy należy się umówiony procent od egzemplarzy sprzedanych po podwyższonej cenie. Jeżeli natomiast przed upływem roku od przystąpienia do rozpowszechniania utworu wydawca jednostronnie obniży cenę sprzedaży egzemplarzy utworu, to nie wpływa na wysokość wynagrodzenia twórcy.
Umowa nie wpływa na roszczenie informacyjne twórców i wykonawców
Wyżej opisanego obowiązku informacyjnego nie można wyłączyć umownie, co stanowi wyraz ochrony prawa twórcy do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.
Skontaktuj się ze mną
