W polskim prawie cywilnym jako niedozwolone traktuje się postanowienia, które nie zostały uzgodnione indywidualnie, a kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jego interesy. Klauzule te są określane potocznie także jako abuzywne (od angielskiego słowa abuse – obrażać, naruszać, nadużywać).
Rejestr klauzul niedozwolonych do 16.04.2016 r. prowadził w Polsce Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK). Do Rejestru wpisywane były postanowienia uznane za niedozwolone prawomocnymi wyrokami Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Od 17.04.2016 r. na skutek wejścia w życie kluczowej nowelizacji ustawy z 16.02.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes UOKiK zyskał kompetencje do samodzielnego rozstrzygania o niedozwolonym charakterze klauzul w umowach z konsumentami. Dawny Rejestr klauzul niedozwolonych nadal jest dostępny; choć ma obecnie przede wszystkim charakter historyczny i informacyjny, nadal może być użytecznym źródłem przy ocenie podobnych postanowień. W praktyce można zatem korzystać z: (1) dawnego rejestru, obejmującego sprawy wszczęte według starego modelu; oraz: (2) bazy decyzji Prezesa UOKiK, dotyczącej nowego systemu administracyjnego. Istotne są także wyroki sądów uznające konkretną klauzulę umowną za niedozwoloną.
Powstaje pytanie: czy pojęcie niedozwolonych klauzul umownych można stosować także do umów o przeniesienie praw autorskich lub udzielenie licencji? Czy także przedsiębiorcy chronieni są przed takimi klauzulami? A jeżeli tak, to jakich klauzul należy się wystrzegać w umowach prawa autorskiego?
Przykłady niedozwolonych klauzul (postanowień) w umowach prawa autorskiego
W umowach o przeniesienie praw autorskich lub udzielenie licencji mogą wystąpić niedozwolone postanowienia – sprzeczne z obowiązującymi przepisami. Zgodnie z zasadą ogólną wyrażoną art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej: KC): „Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy”, a według brzmienia art. 58 § 3 KC: „Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana”.
Należy zatem zastanowić się, jakie postanowienia umów autorskich mogą być sprzeczne z obowiązującymi przepisami. Poniżej wymieniono tylko niektóre praktyczne przykłady niedozwolonych postanowień umownych:
Oddzwaniamy w dni robocze w godzinach 9:00 - 17:00.
(a) Zrzeczenie się autorskich praw osobistych
Zgodnie z art. 16 ustawy z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: praut): „(…) autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem (…)”. Skoro bezwzględnie obowiązujący przepis prawa przewiduje, że autorskie prawa osobiste są niezbywalne, to nie można się ich zrzec; można co najwyżej zobowiązać się do niekorzystania z tych praw w określonych okolicznościach lub pod pewnymi warunkami.
W myśl wyżej zacytowanych przepisów KC, postanowienia przewidujące zrzeczenie się autorskich praw osobistych są nieważne, a przez to są pozbawione jakiejkolwiek skuteczności prawnej. Oznacza to, że twórca który „zrzekł się” autorskich prawa osobistych na skutek podsunięcia mu niekorzystnej umowy, w praktyce może nadal z tych praw korzystać, domagając się np. zaprzestania ich naruszania poprzez brak podania autorstwa dzieła.
(b) Niejasne lub zbyt szerokie (nadmierne) przeniesienie praw lub udzielenie szerszej licencji niż potrzebna w konkretnym przypadku
Według art. 41 ust. 2 praut: „Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub licencja obejmują pola eksploatacji wyraźnie w nich wymienione”, a jednocześnie: „Umowa może dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia” (art. 41 ust. 4 praut). Pole eksploatacji utworu to względnie jednorodny, wyodrębniony ekonomicznie sposób korzystania z dzieła. Polem eksploatacji może być np.:
- w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
- w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;
- w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony powyżej – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.
W praktyce często zdarza się, że twórcy wyzbywają się praw ponad rzeczywistą potrzebę. Jeżeli np. piosenka ma być wykonana przez artystę wykonawcę na koncercie, to wystarczy jednorazowa licencja na artystyczne wykonanie utworu, a nie skomplikowana umowa o przeniesienie praw autorskich na wszystkich możliwych polach eksploatacji. Jeżeli dzieło ma być wystawione na deskach teatru, to zupełnie zbyteczne są postanowienia umowne przewidujące nadanie utworu w radiu lub telewizji.
(c) Wynagrodzenie niegodziwe i nieodpowiednie do zakresu udzielonego prawa, charakteru i zakresu korzystania oraz korzyści wynikających z eksploatacji utworu
Według ustawy (art. 43 ust. 2 praut): „Wynagrodzenie musi być godziwe i odpowiednie do zakresu udzielonego prawa, charakteru i zakresu korzystania oraz korzyści wynikających z korzystania z utworu”. Pojawia się pytanie: w jaki sposób zapewnić zgodność postanowień umownych z tym przepisem? Pomocne może okazać się unormowanie art. 43 ust. 3 praut, zgodnie z którym domniemywa się, że wynagrodzenie proporcjonalne do przychodów z korzystania z utworu jest godziwe i odpowiednie. Ponadto, należy uwzględnić że – co do zasady: jeżeli umowa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje odrębne wynagrodzenie za korzystanie z utworu na każdym odrębnym polu eksploatacji (art. 45 praut). Jeżeli umowa w ogóle nie zawiera postanowień o wynagrodzeniu albo nie przewiduje, że udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, to twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia (art. 43 ust. 1 praut). W przypadku, gdy wynagrodzenie jest niewspółmiernie niskie w stosunku do korzyści nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy, twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd.
(d) Zagwarantowanie tylko jednej ze stron umowy uprawnienia do zmiany warunków lub wypowiedzenia umowy
Rażący brak symetrii uprawnień lub świadczeń stron, to klasyczny przykład klauzuli abuzywnej, znanej z prawa cywilnego. Jeśli jedna ze stron (np. licencjodawca) ma prawo do zmiany warunków umowy bez zgody drugiej strony, jest to postanowienie niedozwolone. Niedozwolone będzie również postanowienie gwarantujące tylko jednej stronie prawo do wypowiedzenia albo uniemożliwiające licencjobiorcy rozwiązanie umowy w rozsądnym terminie.
(e) Nieograniczone prawo do sublicencjonowania
Nieograniczone prawo do sublicencjonowania oznacza, że licencjobiorca może swobodnie udzielać dalszych licencji (sublicencji) na korzystanie z utworu bez ograniczeń, tj. nie potrzebuje zgody licencjodawcy na udzielanie sublicencji. Takie ukształtowanie treści umowy może prowadzić do niekontrolowanego rozpowszechniania utworu. Umowa licencyjna może zawierać regulamin udzielania sublicencji, ściśle określający w jakich okolicznościach (warunkach) dopuszczalne będzie udzielenie licencji.
Jak uniknąć klauzul niedozwolonych?
Po pierwsze: Należy zawsze dokładnie przeanalizować postanowienia proponowanej umowy przed jej podpisaniem, czy np. umowa nie zawiera zapisów zbędnie ograniczających licencję nabywcy (licencjobiorcy) albo czy licencjodawca bez wyraźnej potrzeby nie upoważnia podmiotu korzystającego w szerszym zakresie, aniżeli wymagany w danym przypadku. Przed zawarciem umowy warto skonsultować jej treść z prawnikiem specjalizującym się w prawie autorskim / prawie własności intelektualnej.
Po drugie: Warto negocjować, tj. dążyć do indywidualnego uzgodnienia warunków umowy, aby uniknąć niekorzystnych postanowień umownych. Punktem wyjścia albo oparciem dla stanowiska w negocjacjach może być sprawdzenie Rejestru klauzul niedozwolonych, bazy decyzji Prezesa UOKiK i wyroków sądów, lecz w żadnym wypadku nie powinno to zastępować konsultacji z prawnikiem. Postanowienia w umowach licencyjnych powinny zapewnić równowagę interesów stron (licencjodawcy i licencjobiorcy), tak aby zachęcić strony do współpracy także w przyszłości – do podpisania kolejnych umów licencyjnych na korzystanie z dzieł. Warto pamiętać, że niedozwolony charakter danego postanowienia umownego nie musi koniecznie wynikać z wyroku sądu, wpisania do rejestru klauzul uznanych za abuzywne prowadzonego przez Prezesa UOKiK albo z jego zamieszczenia na stronie internetowej UOKiK – najczęściej niedozwoloność postanowień wynika wprost z ich sprzeczności z prawem lub dążenia do obejścia ustawy.
Po trzecie: Warto korzystać z nowoczesnych źródeł wiedzy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (np. informacje zamieszczane na portalach internetowych organizacji zbiorowego zarządzania). Nawet najlepszy dostępny w Internecie wzór umowy dotyczącej praw autorskich (licencyjnej albo przenoszącej prawa) – w tym współtworzony aktywnie z zastosowaniem sztucznej inteligencji (AI) – nie zastąpi spotkania i konsultacji z prawnikiem-specjalistą.
Skontaktuj się ze mną
