20 wrze\u015bnia 2024 r. wesz\u0142a w \u017cycie nowelizacja ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: praut). Wprowadzone zmiany implementuj\u0105 do krajowego porz\u0105dku prawnego m.in. postanowienia dyrektywy DSM, tj. dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019\/790 z 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96\/9\/WE i 2001\/29\/WE.<\/p>\n
<\/p>\n
Zgodnie z art. 18 dyrektywy DSM pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie maj\u0105 zapewni\u0107, aby w przypadku, gdy tw\u00f3rcy i wykonawcy udzielaj\u0105 licencji lub przenosz\u0105 swoje wy\u0142\u0105czne prawa do eksploatacji ich utwor\u00f3w lub innych przedmiot\u00f3w obj\u0119tych ochron\u0105, mieli oni prawo do odpowiedniego i proporcjonalnego wynagrodzenia. Przy wdra\u017caniu tej zasady, pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie mog\u0105 stosowa\u0107 r\u00f3\u017cne mechanizmy, ale powinny uwzgl\u0119dni\u0107 zasad\u0119 swobody zawierania um\u00f3w oraz sprawiedliw\u0105 r\u00f3wnowag\u0119 praw i interes\u00f3w.<\/p>\n
Bior\u0105c pod uwag\u0119 powy\u017csze kryteria polski ustawodawca wprowadzi\u0142 zmiany w art. 43 praut. Ust\u0119p 2. tego przepisu otrzyma\u0142 brzmienie: \u201eWynagrodzenie musi by\u0107 godziwe i odpowiednie do zakresu udzielonego prawa, charakteru i zakresu korzystania oraz korzy\u015bci wynikaj\u0105cych z korzystania z utworu\u201d, a wed\u0142ug ust\u0119pu 3.: \u201eDomniemywa si\u0119, \u017ce wynagrodzenie proporcjonalne do przychod\u00f3w z korzystania z utworu spe\u0142nia wymogi, o kt\u00f3rych mowa w ust. 2\u201d.<\/p>\n
W motywie 75. preambu\u0142y dyrektywy DSM zwr\u00f3cono uwag\u0119 na s\u0142absz\u0105 – w stosunku do korzystaj\u0105cych z praw – pozycj\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w i wykonawc\u00f3w udzielaj\u0105cych licencji albo przenosz\u0105cych swoje prawa. Potrzebuj\u0105 oni informacji do sta\u0142ej oceny warto\u015bci maj\u0105tkowej swoich praw w stosunku do wynagrodzenia otrzymywanego z tytu\u0142u korzystania z praw lub ich przeniesienia, jednak cz\u0119sto stykaj\u0105 si\u0119 z brakiem przejrzysto\u015bci. „W zwi\u0105zku z tym udost\u0119pnianie adekwatnych i dok\u0142adnych informacji przez ich kontrahent\u00f3w lub ich nast\u0119pc\u00f3w prawnych jest wa\u017cne dla przejrzysto\u015bci i r\u00f3wnowagi w systemie, kt\u00f3ry reguluje wynagrodzenie tw\u00f3rc\u00f3w i wykonawc\u00f3w” (por. motyw 75.).<\/p>\n
Przede wszystkim, nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce zasada odpowiedniego i proporcjonalnego wynagrodzenia istnieje w polskim prawie autorskim od samego wej\u015bcia w \u017cycie praut, tj. od 23.02.1994 r. (zob. r\u00f3wnie\u017c uzasadnienie projektu zmian praut: Druk sejmowy nr 406, Sejm X. kadencji), w uprzedniej tre\u015bci art. 43 ust. 2 praut: \u201eJe\u017celi w umowie nie okre\u015blono wysoko\u015bci wynagrodzenia autorskiego, wysoko\u015b\u0107 wynagrodzenia okre\u015bla si\u0119 z uwzgl\u0119dnieniem zakresu udzielonego prawa oraz korzy\u015bci wynikaj\u0105cych z korzystania z utworu\u201d.<\/p>\n
Wed\u0142ug utrwalonego pogl\u0105du nauki prawa i w bie\u017c\u0105cej praktyce, analizuj\u0105c \u201ezakres udzielonego prawa\u201d jako przes\u0142ank\u0119 wynagrodzenia nale\u017cy zawsze wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 m.in.:<\/p>\n
Natomiast \u201ekorzy\u015bci wynikaj\u0105ce z korzystania z utworu\u201d to w praktyce rzeczywisty doch\u00f3d korzystaj\u0105cego z eksploatacji utworu lub wykonania.<\/p>\n
Wynikaj\u0105ce z dotychczasowego brzmienia art. 43 ust. 2 praut wy\u017cej opisane przes\u0142anki ustalania wysoko\u015bci wynagrodzenia s\u0105 co do zasady zgodne z okoliczno\u015bciami podlegaj\u0105cymi uwzgl\u0119dnieniu wed\u0142ug motywu 73. dyrektywy DSM, cyt.: \u201eWynagrodzenie tw\u00f3rc\u00f3w i wykonawc\u00f3w powinno by\u0107 odpowiednie i proporcjonalne do faktycznej lub potencjalnej warto\u015bci maj\u0105tkowej praw udzielonych w ramach licencji lub praw przeniesionych, bior\u0105c pod uwag\u0119 wk\u0142ad tw\u00f3rcy lub wykonawcy w ca\u0142o\u015b\u0107 utworu lub innego przedmiotu obj\u0119tego ochron\u0105 oraz wszystkie inne okoliczno\u015bci sprawy, takie jak praktyki rynkowe lub faktyczna eksploatacja utworu\u201d.<\/p>\n
Interesuj\u0105ce, \u017ce w motywie 73. dyrektywy DSM (kt\u00f3ry ma s\u0142u\u017cy\u0107 pomoc\u0105 w interpretacji jej postanowie\u0144) prawodawca odni\u00f3s\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do ewentualnego rycza\u0142towego wynagrodzenia tw\u00f3rc\u00f3w i wykonawc\u00f3w. W cytowanym unormowaniu przewidziano bowiem, \u017ce: \u201eKwota rycza\u0142towa mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c stanowi\u0107 proporcjonalne wynagrodzenie, ale nie powinna by\u0107 regu\u0142\u0105. Pa\u0144stwa cz\u0142onkowskie powinny mie\u0107 swobod\u0119 okre\u015blenia szczeg\u00f3lnych przypadk\u00f3w stosowania kwot rycza\u0142towych, bior\u0105c pod uwag\u0119 specyfik\u0119 ka\u017cdego sektora\u201d.<\/p>\n
W ka\u017cdym za\u015b przypadku, tj. niezale\u017cnie od tego, czy wynagrodzenie jest ustalane rycza\u0142towo, czy w inny spos\u00f3b: \u201ePa\u0144stwa cz\u0142onkowskie powinny mie\u0107 swobod\u0119 wdra\u017cania zasady odpowiedniego i proporcjonalnego wynagrodzenia dzi\u0119ki r\u00f3\u017cnym istniej\u0105cym lub nowo wprowadzonym mechanizmom, kt\u00f3re mog\u0105 obejmowa\u0107 zbiorowe negocjacje i inne mechanizmy, pod warunkiem \u017ce takie mechanizmy s\u0105 zgodne z obowi\u0105zuj\u0105cym prawem Unii\u201d.<\/p>\n
Nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce nowe brzmienie art. 43 ust. 3 praut wprowadza (wzruszalne, tj. takie kt\u00f3re mo\u017cna obali\u0107) domniemanie, \u017ce wynagrodzenie proporcjonalne do przychod\u00f3w z korzystania z utworu spe\u0142nia ustawowe wymogi przewidziane w znowelizowanym art. 43 ust. 2 praut. Mo\u017ce to pozytywnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na popularno\u015b\u0107 takiego sposobu rozliczenia stron umowy autorskiej.<\/p>\n
Zagwarantowaniu tw\u00f3rcom i artystom wykonawcom prawa do \u201egodziwego wynagrodzenia\u201d ma s\u0142u\u017cy\u0107 tak\u017ce zmieniony art. 70 praut. Wed\u0142ug znowelizowanej tre\u015bci tego przepisu, tw\u00f3rcy i wykonawcy s\u0105 uprawnieni do stosownego wynagrodzenia z tytu\u0142u publicznego udost\u0119pniania utworu w taki spos\u00f3b, aby ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 mie\u0107 do niego dost\u0119p w miejscu i czasie przez siebie wybranym oraz do stosownego wynagrodzenia z tytu\u0142u reemitowania utworu.\u00a0Korzystaj\u0105cy z utworu audiowizualnego wyp\u0142aca wynagrodzenie za po\u015brednictwem w\u0142a\u015bciwej organizacji zbiorowego zarz\u0105dzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi.<\/p>\n
Wok\u00f3\u0142 wynagrodze\u0144 wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u00f3w utworu audiowizualnego naros\u0142o zreszt\u0105 wiele kontrowersji (zw\u0142aszcza wok\u00f3\u0142 szerokiej interpretacji zmienionego art. 70 ust. 21<\/sup> pkt 5 praut). Ta szeroka problematyka nadaje si\u0119 jednak na odr\u0119bny wpis.<\/p>\n\t\t